خنكى شام پايين‌تر و از گرماى حجاز برتر است . گفت : شام ؟ گفت : عروسى است ميان زنان نشسته ، اموال سوى آن رود و پهلوانان نيز در آن جاى دارند . 133 ولى اين فصاحت او را از مرگ نجات نداد . گويند حجّاج پس از كشتن وى بانگ زد : « چه هنرى را از دست داديم و چه سخنهاى محكمى از تو شنيديم ! » ، زيرا خود حجاج به اين گونه سخنان بليغ موجز علاقه داشت . روايت كرده‌اند كه به والى اصفهان پيش از حركت گفت : « تو را به شهرى مىفرستم كه سنگش سرمه است و مگسش زنبور عسل و علفش زعفران . » 134 البتّه در اين كلمات بليغ ، يكى از روايات فضايل را چنان كه در دوران اموى معمول بود كلمه به كلمه نمىتوان يافت ، بخصوص كه ابن خلّكان همين قصّه را به صورت ديگر مىآورد . 135 چنان كه به روايت ياقوت ، وصف مكران در دوران عثمان ، البتّه با عبارات مسجّع ، بر زبان حكيم بن حبله 136 ( متوفى به سال 657 / 37 ه . ) گفته شد و خشم خليفه را نسبت به وى برانگيخت . اما ابن القرّيّه ؛ تاريخ نسبت به وى وفادار نماند و اصمعى ، لغوى معروف ، متوفّى در حدود سال 813 / 198 ه . يعنى پنجاه سال پيش از روايتى كه مأخذ آن دينورى است ، بتأكيد مىگويد كه وى نيز چون مجنون شاعر اصلا وجود نداشته است . 137 طبعا نبايد در كار نقّادى چنين مبالغه كرد . 138 فرضا كه در اين نظر با اصمعى موافق باشيم ، وجود سبك ذكر فضايل را كه در آن دوران تصوّرات جغرافيايى را در قالب ادبى مىريخت ، انكار نمىتوانيم كرد . گاهى به صورت قاطع مىتوان گفت كه بعضى از نمونه‌هاى « فضايل » واقعى است ، يعنى دوران پيدايش و قالب ادبى آن همان بوده كه در منابع آمده است . بعضى اشعار اعشى همدان ، 139 شاعرى كه به اسارت ديلم درآمد و حجّاج به سال 702 / 83 ه . او را كشت ، وصف مكران را تأييد مىكند ، آنجا كه گويد : تو سوى مكران مىروى كه آبگاه آن دور است . هرگز مكران مورد نياز من نبوده و به جنگ و تجارت در آن راغب نبوده‌ام . هرگز به آنجا نرفته‌ام و از ياد آن پيوسته بيمناكم . شنيده‌ام كه آنجا گروه انبوه گرسنه است و گروه اندك به زحمت ، و ريش كسان از گرما دراز مىشود و آن را مىكنند يا مىبافند . هر كه پيش از ما آنجا رفته باشد گمان مىكند كه ما تير باران يا كشته مىشويم . 140 درك اين نكته كه مضمون « آنجا گروه انبوه گرسنه است و گروه اندك به زحمت » به گفتار ابن القرّيّه كه « سپاه بسيار آنجا گرسنه ماند و سپاه اندك نابود شود » اشارتى دارد ، دشوار نيست . به همين جهت مىبايد ، اين قطعهء فضايل در دوران اعشى همدان ، يعنى نيمهء دوم قرن هفتم /